Phân loại rác được triển khai rộng khắp nhưng chưa hiệu quả, việc thí điểm thu gom theo khối lượng cũng chỉ được một thời gian ngắn. Bài toán rác Đà Nẵng vẫn tắc .

Nỗ lực phân loại, thu gom đã về con số “0”

Phân loại rác tại nguồn từ lâu được xem là giải pháp căn cơ để giảm áp lực cho hệ thống xử lý, hạn chế lượng rác phải đưa đi chôn lấp. Chính từ cách tiếp cận này, lần đầu tiên trên cả nước, Hội An tiên phong đi trước khi thí điểm mô hình thu phí rác theo khối lượng phát sinh vào năm 2023. Với sự hỗ trợ của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (IUCN), hơn 450 hộ dân tại phường Cẩm Nam (cũ) nay là phường Hội An tham gia, chuyển từ mức phí cố định sang cơ chế “xả bao nhiêu, trả tiền bấy nhiêu”.

Theo đó, mỗi gia đình sẽ tự phân loại rác thành 3 nhóm gồm chất thải thực phẩm, chất thải tái chế và chất thải còn lại, tại hộ gia đình tương ứng với từng loại bao ni lông. Rác thực phẩm sẽ được đựng vào túi nilon màu trắng trong, chữ xanh. Rác tái chế, tái sử dụng thì các hộ dân sẽ tự thu gom và xử lý tại nhà. Chất thải rắn sinh hoạt khác sẽ được bỏ vào túi chất thải màu trắng, chữ đen. Các hộ gia đình được mua loại túi ni lông gồm 10 lít, 15 lít, 20 lít và lớn nhất là 40 lít. Theo mức giá được quy đổi, loại túi ni lông 10 lít có giá gần 1.900 đồng, túi 15 lít giá 5.000 đồng, loại 20 lít 7.500 đồng, loại 30 lít 10.000 đồng và loại 40 lít giá 15.000 đồng.

Theo ngày luân phiên trong tuần, xe thu gom rác sẽ tới các khu dân cư để chở rác đi. Nhân viên công ty môi trường sẽ bán túi nilon, người dân sẽ trả tiền tương ứng số túi cần mua. Như vậy, chi phí xử lý rác được tính theo lượng phát sinh thực tế, qua đó tạo động lực để người dân giảm thiểu, phân loại rác ngay từ đầu nguồn. Kết quả ban đầu cho thấy lượng rác phải chôn lấp giảm khoảng 30% – một con số đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, mô hình từng được xem là điểm sáng này lại không thể duy trì sau khi kết thúc giai đoạn thí điểm. Chính quyền tỉnh Quảng Nam (cũ) đã từng đề nghị Hội An tiếp tục triển khai thu phí rác theo khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại, mở rộng tại phường Cẩm Nam và các phường mới nhưng sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và sáp nhập đơn vị hành chính, việc tổ chức lại bộ máy đã khiến chương trình phải dừng hẳn. Những túi rác từng được phân loại, cân đo, kiểm soát không còn nữa; thay vào đó, người dân quay lại cách làm cũ là gom chung tất cả vào một thùng. Thói quen phân loại vừa hình thành vì thế nhanh chóng bị xóa nhòa.

Theo ông Lê Viết Phúc, tổ dân phố Xuyên Trung, phường Hội An, vấn đề không nằm ở chủ trương mà ở cách thực thi và duy trì. Ban đầu triển khai rất bài bản, cán bộ đi từng nhà hướng dẫn, phân lịch thu gom rõ ràng, rác hữu cơ, vô cơ thu riêng. Việc phát túi từng hộ cũng giúp đánh giá chính xác lượng rác phát sinh, rất khoa học. Nhưng sau đó thì thiếu đồng bộ, không có kiểm tra, không đánh giá định kỳ xem người dân làm tốt hay không để điều chỉnh. Theo ông Phúc, chính sự buông lỏng trong khâu giám sát đã khiến chủ trương đúng dần mất, không còn hiệu quả.

Con số đẹp nhưng hiệu quả chưa tương xứng

Phân loại rác tại nguồn ở Đà Nẵng không phải là chủ trương mới, thậm chí đã được triển khai bài bản từ nhiều năm trước với đầy đủ kế hoạch, nguồn lực và sự tham gia rộng khắp. Từ năm 2019, thành phố ban hành kế hoạch triển khai phân loại chất thải rắn sinh hoạt giai đoạn 2020-2025, đồng thời đầu tư trang thiết bị, tài liệu hướng dẫn đến từng hộ dân, khu dân cư. Sau 5 năm, các con số báo cáo cho thấy tỷ lệ thực hiện rất cao với 100% tổ dân phố, hơn 95% hộ gia đình và gần 87% cơ sở sản xuất, kinh doanh tham gia phân loại. Đây là kết quả rất đáng khích lệ. Tuy nhiên, chính những con số này lại đặt ra một câu hỏi lớn về tính thực chất của hiệu quả.

Bởi lẽ, nếu việc phân loại thực sự hiệu quả, áp lực lên các bãi chôn lấp phải giảm đáng kể. Nhưng thực tế lại cho thấy điều ngược lại, rác vẫn dồn về bãi, vẫn chôn lấp là chủ yếu. Nguyên nhân nằm ở chỗ cách tổ chức thực hiện thiếu đồng bộ, khiến phân loại chỉ dừng lại ở phong trào.

Theo ông Ngô Lượng, Trưởng Ban công tác mặt trận khu dân cư Đồng Bảy 2, phường Cẩm Lệ, phân loại rác tại nguồn hiện nay chủ yếu vẫn dừng ở mức vận động, tuyên truyền, trong khi hạ tầng và quy trình thu gom, xử lý chưa theo kịp. Muốn phân loại hiệu quả, rác phải được tách rõ theo từng nhóm và đi kèm với quy trình thu gom, xử lý tương ứng. Trên thực tế tại khu dân cư, việc phân loại mang tính cục bộ, chủ yếu tập trung vào các loại phế liệu có giá trị như nhựa, kim loại, giấy… có thể tận dụng hoặc bán được. Trong khi đó, các nhóm rác quan trọng hơn như rác hữu cơ hay rác nguy hại (pin, thiết bị điện tử hỏng…) lại gần như bị bỏ ngỏ, chưa được phân loại đúng cách.

“Sự thiếu đồng bộ không chỉ diễn ra ở khâu phân loại mà còn kéo dài đến thu gom và xử lý. Khi rác sau phân loại vẫn bị thu gom lẫn lộn, toàn bộ nỗ lực của người dân trở nên vô nghĩa, khiến họ dần mất động lực tham gia. Bên cạnh đó, việc sáp nhập địa bàn hành chính khiến quy mô quản lý mở rộng, trong khi lực lượng cán bộ phụ nữ, môi trường không được tăng cường tương xứng, dẫn đến công tác phân loại không còn hiệu quả như trước”, ông Lượng thẳng thắn.

Băn khoăn của ông Ngô Lượng cũng là vấn đề được giới chuyên gia chỉ ra từ lâu. TS. Quách Thị Xuân, Trưởng đại diện Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương (PE), Điều phối viên Liên minh Không rác Việt Nam cho rằng, con số 95% người dân phân loại không đồng nghĩa với 95% rác được phân loại đúng.

“Đà Nẵng đặt mục tiêu thu gom, tái chế khoảng 15-18% rác. Như vậy, dù 95% hộ dân có tham gia phân loại thì thực chất cũng chỉ chuyển hướng được khoảng 15% lượng rác. Phần còn lại, khoảng 85%, vẫn đưa về bãi rác để chôn lấp”, TS. Quách Thị Xuân phân tích.

Theo quy định tại Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, rác thải sinh hoạt phải được phân loại tại nguồn thành 3 nhóm: rác tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm và rác sinh hoạt khác. Tuy nhiên, trên thực tế, Đà Nẵng mới chủ yếu phân thành 2 nhóm: rác tái chế và rác còn lại. Cách phân loại này khiến phần lớn rác, đặc biệt là rác hữu cơ vẫn bị trộn lẫn và đưa đi chôn lấp.

Hệ quả là áp lực lên các bãi chôn lấp không những không giảm mà lại gia tăng theo thời gian. Việc tiếp tục chôn lấp rác hỗn hợp khiến các bãi rác nhanh chóng quá tải, đồng thời phát sinh nhiều hệ lụy như mùi hôi, nước rỉ rác, ảnh hưởng trực tiếp đến khu dân cư xung quanh. “Những năm gần đây, liên tục có cảnh báo bãi rác đã đầy, nhưng do rác không được phân loại đúng theo quy định nên vấn đề vẫn tiếp diễn”, bà Xuân cảnh báo.

Theo Nông Nghiệp Môi Trường